Po dwóch stronach drogi, czyli jak Długołęka i Szczodre żyć bez siebie nie mogły (część pierwsza)

Zanim Długołęka została stolicą gminy (jednej z największych w Polsce gmin wiejskich), przez wieki była niewielką wsią – od zawsze związaną z pobliskim Szczodrem.

Związek trwający od powstania obydwu miejscowości zyskał także symboliczny wymiar. W herbie gminy Długołęka obok czarnego śląskiego orła splatają się dwa wizerunki – wyrastające z trawy trzy kwiaty, czyli godło napieczętne Długołęki, oraz potężne drzewo, godło Szczodrego. Ta przyrodnicza symbolika ma źródło w czasach, gdy miejscowości te dopiero powstawały. Zarówno Długołękę, jak i dawne wsie Rastelwitz i Neudorf, poprzedników Szczodrego, założono na polodowcowych podmokłych terenach, pełnych cieków wodnych, potoków i mokradeł. Rzeki Topór lub Dobra koło Długołęki dały być może nawet nazwę samej miejscowości. Jak? Słowo łąka nie znaczyło kiedyś tego, co dzisiaj. Odnosiło się do krzywizny, wygięcia, zakola rzeki. Być może chodziło o łagodny szeroki łuk (łęk, łęg), jakim Topór opływał powstającą w średniowieczu miejscowość? Tak czy inaczej, łąką nazywano z czasem teren nad rzeką, często zalewany i porośnięty trawą. Nazwa „Dlugalonka” pojawia się w dokumentach w 1300 roku, a jej późniejszy niemiecki odpowiednik „Langewiese”, jest tylko prostym tłumaczeniem.

Związek ze Szczodrem istniał już w początkach XIV wieku, ponieważ część Długołęki należała do właściciela tamtejszych dóbr, druga zaś do biskupstwa wrocławskiego. Miejscowości rozdzielał, i tak jest do dzisiaj, ważny trakt łączący Wiedeń i Pragę z Wrocławiem oraz dalej Górnym Śląskiem lub Warszawą. Gdy dobra w Rastelwitz (potem Szczodre) zmieniały na przestrzeni dziejów właścicieli, rozbudowujących folwark, a z czasem i rezydencję, Długołęka wciąż miała charakter spokojnej wsi. Ani jednej, ani drugiej miejscowości nie ominęła jednak zawierucha wojny 30-letniej (1618-1648). Pod jej koniec Rastelwitz kompletnie zniszczono, mieszkańcy przenieśli się zaś do pobliskiego Neudorfu. Z połączenia obydwu wsi powstało potem Szczodre, które pod niemiecką nazwą Sibyllenort pojawia się w dokumentach po raz pierwszy w 1693 roku. Żeby ratować się przed klęską finansową wycięto należące do majątku lasy. Z górą dwadzieścia lat później swoje dołożył kolejny włodarz tych dóbr, Hans Joachim von Gaffron, który trzy tysiące dębowych pni sprzedał wrocławskiej Radzie Miejskiej. Długołęka także została w czasie wojny spustoszona – zostało w niej zaledwie ośmiu mieszkańców.

Karczma na nowy początek

Po złych czasach przychodzą lepsze. To wtedy powstają m.in. browar i młyn wodny – tyle że w części dóbr leżących w Szczodrem, a nie w Długołęce. Liczba ludzi tej drugiej wsi rosła, (w 1785 roku było ich już 305) i może właśnie im na pociechę mniej więcej w połowie drogi między obydwiema miejscowościami, przy trakcie z Wrocławia do Oleśnicy, powstała karczma. Na łąkach wykupionych od dwóch kmieci z Długołęki wybudował ją w 1684 roku właściciel dóbr w tych miejscowościach, Baltazar Wilhelm von Gaffron. Mówiono o niej „karczma przydrożna w Długołęce” – przynajmniej do czasu, aż teren (w 1768 roku) włączono do Szczodrego.
Na pokolenia karczma wpisała się w życie mieszkańców i podróżnych zmierzających z Wrocławia do Oleśnicy i dalej, którzy szukali w niej odpoczynku. Od 1750 roku od księcia oleśnickiego dzierżawił karczmę Heinrich Wolf, który po pewnym czasie stał się jej właścicielem. W posiadaniu rodziny Wolfów lokal znajdował się niemal sto lat, zyskując w końcu miano „Wolfkretscham”, czyli „Wilcza Karczma”. Dodajmy, że niemieckie słowo „Kretscham” pochodzi od słowiańskiego „karczma” – nie odwrotnie.

Nic tak nie łączyło mieszkańców wsi po obu stronach drogi Wrocław-Oleśnica, jak wspólna biesiada w „Wilczej Karczmie”. Wystarczy przytoczyć opis, jaki ukazał się w powiatowej prasie pod nagłówkiem „Długołęka, 12 grudnia 1848 roku”. „Mieliśmy dziś święto, jakiego nasza wieś jeszcze nie widziała. Odbyło się wielkie polowanie z nagonką. Brali w nim udział wszyscy gospodarze z gminy, którzy tylko mieli strzelbę. […] Pierwszego ustrzelonego zająca poświęcono Bogu z wdzięczności za ustawę myśliwską […] i posłano księdzu […]. Wśród radosnych okrzyków i głośnej kanonady ustrzelono 57 zajęcy. Zapewne niejeden pocisk chybił celu, ale można się pocieszać myślą, że gdyby każdy strzał okazał się trafiony, w przyszłym roku nie byłoby do czego strzelać. Nawet najmniejsza troska nie zmąciła tego dnia powszechnej radości. Wspaniały dzień zakończyła skromna kolacja w »Wilczej Karczmie«. Ustrzeloną dziczyznę tak podzielono wśród mieszkańców, żeby każdy gospodarz, bez względu na to czy ma pół morgi, czy sześć łanów, otrzymał jednego zająca. Pozostałe sprzedano, a uzyskane pieniądze przeznaczono na wesołą biesiadę dla parobków i naganiaczy w wiejskiej karczmie”.  

Ponieśli i wilka…

Karczma Wolfów kwitła i żyła głównie z obsługi podróżnych, którzy przemieszczając się ciasnym pocztowym dyliżansem, właśnie w niej robili sobie przystanek. Lokal pełnił funkcję stacji pocztowej, a pozwolenie na wypiek własnego chleba i ubój zwierząt gwarantowały gościom godny posiłek. W 1864 roku wdowa po Ottonie Wolfie sprzedała Wolfkretscham właścicielowi pałacu w Szczodrem, Wilhelmowi brunszwickiemu. Ten rozbudował budynek po pożarze. W nowej formie przetrwał on aż do 1934 roku, gdy gruntownie go wyremontowano. Ostateczny kres przyszedł jednak w 1945 roku, kiedy „Wilcza Karczma” po 260 latach ostatecznie przestała istnieć. Stała w miejscu, w którym ulica Broniewskiego w Długołęce dochodzi do drogi nr 368. Dzisiaj znajdują się tam sklep spożywczy i restauracja serwująca włoskie dania oraz dojazd do stacji kolejowej Długołęka.   

„Wilcza Karczma” to niejedyny obiekt służący demokratycznie mieszkańcom i Szczodrego, i Długołęki. O tym, co jeszcze łączyło obie miejscowości i w czym były do siebie podobne, a co je różniło, opowiemy w drugiej części tej historii.

Tekst: Roman Skąpski, Stowarzyszenie TUITAM

Korzystałem z: Zbigniew Fras przy współpracy Rainera Sachsa i Romana Stelmacha „Dzieje gminy Długołęka”