„…aż żal serce ściska” – o pałacu w Gniechowicach

Niemal czterysta lat, od połowy XVI wieku do 1945 roku, Gniechowice należały do jednej rodziny, rodu von Saurma-Jeltsch. Po dawnych właścicielach majątku pozostał barokowy pałac. Przez kilkadziesiąt lat po II wojnie światowej obiekt tętnił życiem i zyskał drugą młodość, gdy utworzono tutaj świetnie funkcjonujący, niemal „wzorcowy” kombinat PGR Gniechowice. Dziś pałac stoi opuszczony i sprawia smutne wrażenie, w ruinę popadają też częściowo budynki gospodarcze, chlewnie i obory. Ale to one, a nie XVIII-wieczny zabytek, w ostatnim czasie przyciągnęły filmowców do Gniechowic. W okresie zaledwie kilku miesięcy kręcono tu zdjęcia do dwóch filmów, w których po dawnym terenie PGR-u chodzili obozowi strażnicy z wilczurami, wśród zimowej zawieruchy snuły się więźniarki ubrane w pasiaki, a budynki gospodarcze stały się obozowymi barakami.

Na nowy etap w życiu… pałac!

Gniechowicki pałac powstał najpóźniej na początku XVIII wieku i jego budowa związana była ze ślubem właściciela majątku. Hans Luethold baron von Saurma (jego drugie imię, dziś bardzo rzadkie, oznacza tego, który „prowadzi lud”) w wieku dwudziestu siedmiu lat pojął za żonę o dwa lata młodszą hrabiankę Juliannę Perpetuę z domu Herberstein. Ślub prawdopodobnie odbył się w w starym pałacu Gniechowicach w roku 1691. Pan młody dla siebie i swojej przyszłej rodziny postanowił wystawić godną rezydencję, jej XVIII-wieczny wygląd możemy podziwiać na grafice Wernera. Hans Luethold pochodził ze znanej na Śląsku rodziny Saurma (wcześniej Sauermannów, a od XVIII wieku Saurma-Jeltsch), którzy przybyli na Śląsk pod koniec średniowiecza. Szybko okazało się, że przedstawiciele rodu nie tylko mają szósty zmysł do robienia dobrych interesów, dorabiając się dużego majątku na handlu, ale również niepozbawieni są ambicji politycznych. We Wrocławiu osiągnęli wysoką pozycję, pełnili w radzie miejskiej Wrocławia funkcje ławników, rajców oraz starostów krajowych księstwa wrocławskiego. Ich rodowe gniazdo znajdowało się w Jelczu, ale posiadali również wiele majątków ziemskich na Dolnym Śląsku. Hansowi Leutholdowi Gniechowice dostały się w spadku po ojcu, który zmarł tuż po jego narodzinach. Leuthold był trzecim synem, musiał więc ustąpić starszym braciom rodowe gniazdo w Jelczu i główną siedzibę w Laskowicach.

PGR-owski styl, czyli „baroko rokoko”

Barokowy pałac z wysoką zegarową wieżyczką stanął w pobliżu wcześniejszego renesansowego dworu. Z jego pierwotnego wystroju nie zachowało się nic, na zdjęciach możemy tylko podziwiać wystawny kominek z 1713 roku z herbami małżonków. Pałac kilkukrotnie przebudowywano, ale na początku XX wieku mieszkanie w nim musiało być już na tyle mało komfortowe, że wynajmowano go przyjeżdżającym do pracy w polu pracownikom sezonowym. Bez większych zniszczeń obiekt przetrwał czasy II wojny światowej. Choć mocno ograbiony, na szczęście nie podzielił losu wielu innych opuszczonych rezydencji. Budowlę przed rozbiórką i dewastacją uchroniło Państwowe Gospodarstwo Rolne, bo od 1949 roku pomieszczenia pałacowe zamieniono na mieszkania pracownicze, biura i stołówkę. Warunki pracy i życia w pałacowych salonach były, oględnie mówiąc trudne, bo bez ogrzewania i kanalizacji. Kombinat PGR Gniechowice funkcjonował świetnie, często w przeciwieństwie do wielu innych, dlatego przyjeżdżały tutaj delegacje rządowe. Aby można było wysoko postawionych gości przyjmować należycie, stolarze wraz z Kazimierzem Pietrzakiem, zwanym Mistrzem, wykonali stolarkę okienną i drzwiową, podłogi zamieniły się w dębowe parkiety, a jeden z dawnych salonów oprócz drewnianych boazerii zyskał kasetonowy sufit w stylu, który Mistrz określił jako „takie baroko rokoko”. Niestety tego wystroju dziś już nie zobaczymy. Po upadku PGR-u pałac przeszedł w ręce prywatne. Niezabezpieczony obiekt doszczętnie ograbiono. Pani Zofia Cały, która pamięta „dobre czasy” pałacu, z goryczą mówiła: „ Dobrze, że nasz dom od pałacu oddziela mur. Przynajmniej nie musimy patrzeć, co się tam dzieje. Bo aż żal serce ściska”.

Jak nie odbudowywałem Zamku Królewskiego w Warszawie

Z pracami stolarskimi w pałacu wiąże się zabawna anegdotka przytaczana w pamiętniku byłego dyrektora PGR w Gniechowicach – Zygmunta Szczepańskiego. Koledzy z pracy postanowili „Mistrzowi” spłatać figla. Jeden z nich zadzwonił do biura, przedstawiając się jako redaktor z Warszawy i prosząc do telefonu Mistrza Pietrzaka. Podczas telefonicznej rozmowy zdradził, że doszły go słuchy o wielkim talencie stolarza i chciałby się z nim spotkać w sprawie prac w odbudowywanym właśnie Zamku Królewskim w Warszawie, jeśli Mistrz tylko wyraziłby na takie zlecenie ochotę. Duma pana Pietrzaka została mocno połechtana, okazało się wszak, że o jego talencie słyszał nawet dziennikarz ze stolicy. Mistrz zgodził się nie tylko na pracę charytatywną w imię szczytnej idei, ale chciał nawet wziąć w tym celu urlop. Gdy następnego dnia ubrany odświętnie czekał na przystanku autobusowym, żeby pojechać na spotkanie z reporterem w Klubie Dziennikarza we Wrocławiu, podszedł do niego kolega żartowniś i spytał, czy aby Kazik nie opuszcza Gniechowic dla kariery w Warszawie. Oczywiście podczas dalszej rozmowy podstęp wyszedł szybko na jaw i panowie w zgodzie poszli razem na piwo.

Filmowe Gniechowice

Film „Dziki, dziki wschód” w reżyserii Jana Holoubka otwierał w tym roku Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni. Na premierę kinową musimy zaczekać do stycznia. To właśnie zdjęcia do tego filmu, którego akcja rozgrywa się zimą 1943 roku, były częściowo realizowane w Gniechowicach, przy dawnych budynkach gospodarczych PGR. To tutaj kilka miesięcy wcześniej ogrodzony teren z kilkoma budynkami stał się filmowym obozem koncentracyjnym dla kobiet Ravensbrück w filmie „Każda z nas”, opowieści o losach czterech kobietach, studentki ze Szwajcarii, Niemki Gertrudy, hiszpańskiej działaczki oporu Mar i Agi – Polki poddanej eksperymentom medycznym. Cztery historie reżyserowały cztery kobiety, polską część Anna Jadowska. Warto jeszcze dodać, że wiele lat wcześniej na miejscowym cmentarzu Radosław Piwowarski kręcił sceny do swojego filmu „Yesterday”.

Dziękuję Panu Stanisławowi Całemu za udostępnienie zdjęć i materiały związane z historią PGR-u w Gniechowicach.

Tekst: Marta Miniewicz