11 listopada - Święto Niepodległości

Dzień 11 listopada 1918 r. jest to symboliczna data, upamiętniająca odzyskanie przez Polskę niepodległości. Aby lepiej zrozumieć doniosłość tego wydarzenia, trzeba uzmysłowić sobie wielopokoleniowy trud całego narodu Polskiego w osiągnięcie tego celu.

Już w drugiej połowie XVIII wieku, a więc jeszcze w istniejącej I Rzeczypospolitej, zdawano sobie sprawę z zagrożenia pełnej swobody i niepodległości, a co za tym idzie nieskrępowanego rozwoju i korzystania z własnego potencjału na wielu płaszczyznach. Rozbiory ostatecznie zakończyły próby zreformowania kraju oraz zrzucenia zależności od państw ościennych i doprowadziły do upadku Polski. Od tego momentu dochodziło do wielu prób wskrzeszenia państwa. Przez 123 lata walki o pełną niepodległość, niezliczona ilość Polaków starała się intelektualnie, zbrojnie, gospodarczo codzienną pracą dążyć do celu, jakim była wolność. Niezwykle trudne jest wspomnienie o wszystkich znamienitych postaciach, które miały swój wkład w odrodzenie się Polski, jednak warto jest przypomnieć chociaż kilka z nich, aby podkreślić ich ważną rolę w ruchu niepodległościowym.

Na początku wypada wspomnieć o księciu Adamie Jerzym Czartoryskim. Ten wybitny mąż stanu, a przede wszystkim wielki patriota żyjący w latach 1770-1861, upatrywał oswobodzenia polski w stosowaniu wielu zabiegów politycznych. Przez wiele lat cieszył się uznaniem cara Aleksandra I, czego efektem było nominowanie go na stanowisko ministra spraw zagranicznych imperium rosyjskiego. Podłożył on podwaliny pod sukces na polu kultury, która przez okres zborów wciąż wskrzeszała ducha niepodległej polski. Jego wielkim dziełem było powołanie, trwanie i rozwój wileńskiego okręgu naukowego wraz z odnowieniem Uniwersytetu Wileńskiego.

To właśnie w trakcie studiów na Uniwersytecie Wileńskim miał możliwość rozwinąć się geniusz gorliwego działacza niepodległościowego, ale przede wszystkim wspaniałego poety, Adama Mickiewicza (1798-1855). Równie wielkim poetą, który dojrzewał intelektualnie najpierw w liceum krzemienieckim, a później na Uniwersytecie Wileńskim, był Juliusz Słowacki (1809-1849). Nasi wielcy wieszcze narodowi mieli ogromny wpływ na kształtowanie się postaw patriotycznych wielu Polaków na następne dziesięciolecia walki o niepodległość. Co ważne, pozostawili po sobie znaczące dzieło, jakim był intelektualny testament różnorodnych prób odzyskania niepodległości.

Nieoceniony był zapewne wpływ dorobku innych poetów, artystów, ale także działaczy niepodległościowych, na kształtowanie się umysłów wielu wybitnych postaci w naszej historii. Do liderów i zarazem ojców niepodległości, którzy mieli bezpośredni wpływ na odbudowę państwa polskiego w 1918 r., zaliczyć należy: Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego, Ignacego Paderewskiego, Wincentego Witosa, Wojciecha Korfantego oraz Ignacego Daszyńskiego.

Józef Piłsudski (1867–1935) był przywódcą Organizacji Bojowej Polskiej Partii Socjalistycznej oraz inicjatorem powstania tajnego Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego. Obie organizacje stały się podstawą dla utworzonych w 1914 r. brygad Legionów Polskich. Równolegle do nich Piłsudski powołał konspiracyjną Polską Organizację Wojskową. W 1917 r. wraz z legionistami odmówił złożenia przysięgi na „wierne braterstwo broni z wojskami Niemiec i Austro-Węgier”, co było powodem aresztowania go przez Niemców i osadzenia w twierdzy magdeburskiej. Dnia 10 listopada 1918 r. wrócił do Warszawy i w kolejnych dniach objął wojskową i polityczną władzę zwierzchnią w kraju. Następnie 16 listopada wysłał do światowych przywódców telegram notyfikujący powstanie państwa polskiego. Sprawował urząd Naczelnika Państwa, podczas toczących się walk o granice państwa. Dowodził polskimi siłami zbrojnymi w walkach o Małopolskę Wschodnią z Ukraińcami i w wojnie polsko-sowieckiej w latach 1919–1920. W tym czasie stał na czele Rady Obrony Państwa. Był jednym z głównych autorów zwycięstwa w bitwie warszawskiej i bitwie niemeńskiej.

Roman Dmowski (1864–1939) był wybitnym politykiem, który swoje całe życie poświęcił odbudowie, a później rozwojowi polski. Powołał Komitet Narodowy Polski, uznany za oficjalną reprezentację dyplomatyczną Polaków. Skutecznie zabiegał o utworzenie Armii Polskiej we Francji, która powstała  w 1917 r. Był polskim delegatem na konferencję pokojową w Paryżu, w czasie której aktywnie zabiegał o kształt polskiej granicy zachodniej. Był również sygnatariuszem traktatu wersalskiego, kończącego obrady konferencji. W czasie wojny polsko-sowieckiej wchodził w skład Rady Obrony Państwa.

Ignacy Jan Paderewski (1860–1941) poza naszym krajem został zapamiętany jako światowej sławy pianista. W czasie I wojny światowej działał w Generalnym Komitecie Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. W 1915 r. koncertował w Stanach Zjednoczonych, gdzie działał na rzecz sprawy polskiej. Wytrwałym zabiegom Paderewskiego przypisuje się wyodrębnienie w słynnym orędziu prezydenta Woodrowa Wilsona z 8 stycznia 1918 r., osobnego punktu o konieczności utworzenia niepodległego państwa polskiego z dostępem do morza. Od sierpnia 1917 r. Paderewski był przedstawicielem Komitetu Narodowego Polskiego w Stanach Zjednoczonych. W grudniu 1918 r., mimo sprzeciwu władz niemieckich, przybył do Poznania, co dało impuls do wybuchu powstania wielkopolskiego. W styczniu 1919 r. został premierem i ministrem spraw zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej. Razem z Romanem Dmowskim reprezentował Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu i był sygnatariuszem traktatu wersalskiego.

Wincenty Witos (1874–1945) był działaczem ludowym, od 1895 r. związanym ze Stronnictwem Ludowym. Jesienią 1918 r. stanął na czele Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie, przejmującej władzę w zachodniej części zaboru austriackiego. W czasie wojny polsko-sowieckiej był premierem oraz członkiem Rady Obrony Państwa.

Wojciech Korfanty (1873–1939) początkowo współpracował z Romanem Dmowskim. Zdecydowanie protestował przeciwko polityce germanizacyjnej na Górnym Śląsku, za co został uwięziony przez władze niemieckie. Zasłynął wystąpieniem w Reichstagu 25 października 1918 r., w którym zażądał przyłączenia do przyszłego państwa polskiego wszystkich ziem zaboru pruskiego i Górnego Śląska. Uczestniczył w powstaniu wielkopolskim. Od 1920 r. był komisarzem plebiscytowym na Śląsku z ramienia Polski. Był jednym z przywódców drugiego powstania śląskiego, a niecały rok później głównym dowodzącym trzeciego powstania.

Ignacy Daszyński (1866–1936) był wieloletnim działaczem, a także przywódcą partii socjalistycznej w zaborze austriackim. Po wybuchu I wojny światowej wspierał utworzenie Legionów Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej. 7 listopada 1918 r. stanął na czele Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie, który zaproponował bardzo postępowe reformy. Został wyznaczony przez Piłsudskiego do utworzenia rządu koalicyjnego, jednak jego kandydatura nie odpowiadała politykom prawicy, w związku z czym Daszyński ustąpił, a rząd utworzył Jędrzej Moraczewski. W czasie wojny polsko-bolszewickiej był wicepremierem w rządzie Wincentego Witosa.

Wszyscy wspomniani wyżej znamienici poeci, dyplomaci, politycy i działacze społeczni reprezentowali różne poglądy polityczne, różnili się przynależnością społeczną i religijną, pochodzili z różnych zaborów, jednak łączył ich jeden cel, jakim była niepodległość. Nie oznacza to jednak, że zgadzali się we wszystkim ze sobą i mieli podobne poglądy. Niejednokrotnie dochodziło do mocnych konfliktów między nimi. Jedno jest pewne – byli autorami wielu dróg prowadzących do wolności i niepodległości Rzeczypospolitej Polski w 1918 roku.

Artykuł powstał w oparciu o informacje zawarte w wystawie realizowanej przez Instytut Pamięci Narodowej pt. „Ojcowie Niepodległości” z 2017 r. autorstwa dr Zofii Fenrych, Mateusza Lipko przy współpracy z Grzegorzem Czapskim, Maciejem Fryczem, Pawełem Miedzińskim, Magdaleną Ruczyńską, dr Pawełem Skubiszem i prof. Włodzimierzem Suleją.

Opracował Bartosz Łotocki, kierownik archiwum w Wydziale Organizacyjno-Prawnym Starostwa Powiatowego we Wrocławiu