Mediacje a postępowanie sądowe w dobie koronawirusa. Co wybrać?

W związku z pandemią koronawirusa działalność sądów została mocno ograniczona, większość rozpraw odroczono i dzisiaj raczej nikt nie podejmie się podania konkretnej daty, kiedy  mogłyby  one wrócić do pracy w dotychczasowym wymiarze. Przerwa ta bez wątpienia spowoduje dłuższy czas rozpatrywania spraw już zawisłych w sądach, a także nowych, dopiero do nich wpływających. Sytuacja ta doprowadzić może do zatorów w sądach i ogromnych opóźnień. Już dzisiaj na pierwszą rozprawę czeka się cztery miesiące lub dłużej, a sprawy często ciągną się latami. Propozycją na rozładowanie zatorów sądowych jest mediacja, która obecnie nabiera szczególnego znaczenia i może być dobrym rozwiązaniem zarówno dla stron, jak i dla sądów.

Mediacja jest jedną z alternatywnych metod rozwiązywania sporów. To szybsze, kosztujące mniej (nie tylko w wymiarze finansowym), postępowanie, podczas którego zwaśnione strony, w obecności neutralnej, bezstronnej osoby (mediatora), próbują wspólnie znaleźć dobre dla nich rozwiązanie.

Zasady mediacji dają stronom możliwość przedstawienia argumentów oraz rozwiązań, i to bez obaw o późniejsze ich wykorzystanie w przypadku, gdy do zawarcia ugody nie dojdzie.

Mediacja jest przede wszystkim dobrowolna - art. 183¹ Kodeksu postępowania cywilnego (kpc). To strony decydują, czy chcą do niej przystąpić; mają również prawo w każdej chwili z niej zrezygnować. Wybór mediatora to także decyzja stron. Tylko w przypadku gdy same nie wybiorą mediatora, zostanie on wyznaczony przez sąd, który w pierwszej kolejności bierze pod uwagę mediatorów stałych (art. 183⁹ kpc). Listy stałych mediatorów prowadzone są przez prezesów sądów okręgowych.

Mediacja jest poufna. Mediator, strony, a także inne osoby (np. pełnomocnicy) biorące udział w postępowaniu mediacyjnym są obowiązane zachować w tajemnicy fakty, o których dowiedziały się podczas mediacji. Jedynie strony mogą zwolnić z tego obowiązku mediatora i inne osoby biorące udział w postępowaniu mediacyjnym (art. 183⁴ kpc).

W sytuacji gdy strony nie zawrą ugody, powoływanie się przed sądem na propozycje ugodowe, wzajemne ustępstwa lub inne oświadczenia składane podczas mediacji będą bezskuteczne, co oznacza, że sąd nie będzie ich brał pod uwagę przy wydawaniu rozstrzygnięcia (art. 183⁴ kpc).

Mediator powinien przy prowadzeniu mediacji zachować bezstronność. Oznacza to, że wspiera strony w równym stopniu, dba o zachowanie równowagi, a przede wszystkim nie jest pełnomocnikiem żadnej ze stron (art. 183³ kpc).

Mediator jest neutralny - nie narzuca rozwiązań. Pomaga stronom wypracować porozumienie. Mediator może wskazać stronom sposoby rozwiązania sporu jedynie na ich zgodny wniosek. Nie są one jednak dla stron wiążące (art. 183^3a kpc).

Ugoda zawarta przed mediatorem po zatwierdzeniu jej przez sąd ma moc prawną ugody zawartej przed sądem, a gdy została zatwierdzona przez nadanie jej klauzuli wykonalności jest tytułem wykonawczym (art. 183¹⁵ kpc). Zatem bez długotrwałego procesu sądowego możemy otrzymać dokument zastępujący orzeczenie sądu. Bez przewlekłego stresu, bez niepotrzebnego oczekiwania na wyznaczenie terminów kolejnych rozpraw.

Podczas mediacji mamy możliwość kształtowania ostatecznej treści ugody. W sądzie nie możemy wpływać na treść orzeczenia wydawanego przez sąd. W mediacji decydujemy my, w sądzie ktoś decyduje za nas. Dlatego tak często podkreśla się, że w mediacji nie ma przegranych. W sądzie przegrywa jedna ze stron, a nierzadko obie, niejednokrotnie żadna nie jest zadowolona z rozstrzygnięcia dokonanego przez sąd. Mediacja to szansa na bycie wysłuchanym, na szybkie zażegnanie konfliktu, na porozumienie. To także szansa na poprawę relacji rodzinnych czy biznesowych, a zatem szansa na uwolnienie się od konfliktu i możliwość kontynuacji współpracy.

Zastosowanie mediacji jest możliwe we wszystkich sprawach, w których prawo dopuszcza zawarcie ugody.

Mediacje cywilne to głównie sprawy o zapłatę, o podział majątku, zniesienie współwłasności, dział spadku, a także spory sąsiedzkie.

Mediacje rodzinne prowadzone są najczęściej w sprawach okołorozwodowych: wypracowanie warunków rozwodu, o alimenty, o kontakty z dziećmi oraz w sprawach dotyczących władzy rodzicielskiej. Podczas mediacji można również ustalić miejsce pobytu dziecka lub sporządzić rodzicielski plan wychowawczy.

W mediacjach gospodarczych rozwiązywane są sprawy o zapłatę, o kary umowne, o nienależyte wykonanie umowy czy też o roszczenia z umów sprzedaży (w tym kwestie gwarancji i rękojmi), umów o dzieło, umów zlecenia i umów o roboty budowlane.

Mediacje pracownicze to możliwość rozwiązania wszelkich sporów powstałych pomiędzy pracodawcą a pracownikiem, w tym między innymi spraw o zaległe wynagrodzenie, o zadośćuczynienie i o odszkodowanie, jak również o sposób rozwiązania umów o pracę.

Mediacja może być również przeprowadzona w toku postępowania prowadzonego przed organami administracji publicznej, jeżeli pozwala na to charakter sprawy - art. 96a § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (kpa).

Celem mediacji w postępowaniu administracyjnym jest wyjaśnienie i rozważenie okoliczności faktycznych i prawnych sprawy oraz dokonanie ustaleń dotyczących jej załatwienia w granicach obowiązującego prawa, w tym przez wydanie decyzji lub zawarcie ugody. Uczestnikami mediacji mogą być: organ prowadzący postępowanie oraz strona lub strony tego postępowania albo strony postępowania (art. 96a kpa). Zatem uczestnikiem mediacji mogą być organy jednostek samorządu terytorialnego (np. wójtowie, burmistrzowie, prezydenci, starostowie), organy administracji skarbowej (np. naczelnicy urzędów skarbowych) czy też organy jednostek sektora finansów publicznych (np. dyrektorzy oddziałów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych).

W mediacjach administracyjnych obowiązują takie same zasady, jak w szeroko rozumianych mediacjach cywilnych.

Również mediacja administracyjna jest dobrowolna. W mediacji administracyjnej, podobnie jak w mediacjach cywilnych, to strony wybierają mediatora, a w przypadku gdy tego nie zrobiły, wskazany zostaje mediator wybrany przez organ administracji publicznej (art. 96d kpa). Jednakże gdy organ prowadzący postępowanie jest uczestnikiem mediacji, mediatorem może być wyłącznie osoba wpisana na listę stałych mediatorów lub do wykazu instytucji i osób uprawnionych do prowadzenia postępowania mediacyjnego, prowadzonych przez prezesa sądu okręgowego, lub mediator wpisany na listę prowadzoną przez organizację pozarządową lub uczelnię, o której informację przekazano prezesowi sądu okręgowego (art. 96f kpa).

W postępowaniu administracyjnym, przy prowadzeniu mediacji, mediator także powinien zachować bezstronność i niezwłocznie ujawnić okoliczności, które mogłyby wzbudzić wątpliwość co do jego bezstronności (art. 96g kpa). I podobnie jak w mediacjach cywilnych, mediator, uczestnicy mediacji i inne osoby biorące udział w mediacji są obowiązane zachować w tajemnicy wszelkie fakty, o których dowiedziały się w trakcie mediacji, chyba że uczestnicy postanowią inaczej. Propozycje ugodowe, ujawnione fakty lub oświadczenia złożone w toku mediacji nie mogą być wykorzystywane po jej zakończeniu, z wyjątkiem ustaleń zawartych w protokole z przebiegu mediacji (art. 96j kpa).

Trzeba również zwrócić uwagę na to, że mediacje mogą być prowadzone także na podstawie umowy zawartej przez strony z mediatorem - są to tzw. mediacje pozasądowe.

Strony nie muszą iść do sądu, aby sprawa trafiła do mediacji. Same mogą podjąć taką decyzję. Ugoda wypracowana przez strony może zostać zatwierdzona przez sąd, niezależnie od tego, czy zostały skierowane do mediacji przez sąd, czy też podjęły taką decyzję samodzielnie. W każdym przypadku ich sprawa zostanie trwale zakończona.

Korzyści płynące z mediacji to w szczególności oszczędność czasu i pieniędzy. Mediacja to także szansa na omówienie zaistniałej sytuacji i naprawę relacji. Podczas mediacji mamy możliwość pokazania własnego punktu widzenia i wysłuchania drugiej strony.

Dlatego warto skorzystać z mediacji!

Informacje na temat mediacji można uzyskać również w Punktach Nieodpłatnej Pomocy Prawnej.

Anna Chorążewska

Monika Hernik-Oko

Fundacja dla mediacji

Tekst powstał w wyniku współpracy Powiatu Wrocławskiego z organizacjami pozarządowymi. Fundacja dla mediacji realizuje aktualnie zadanie publiczne pn. Mediacje i prawo, finansowane ze środków Powiatu Wrocławskiego.