Ponoć milczenie bywa złotem… – o pomnikach Jana Nepomucena

Według legendy Jan Nepomucen milczał, gdy król czeski Wacław IV zażądał, aby spowiednik wyjawił sekrety jego żony. Jan dochował tajemnicy spowiedzi i został na królewski rozkaz wrzucony do Wełtawy. Nad Pragą pojawiła się łuna, a nad Wełtawą wieniec z pięciu jasno świecących gwiazd. Po wielu dniach rzeka wyrzuciła na brzeg ciało, z którego biła niezwykła woń. Dla wszystkich był to czytelny znak, że zginął człowiek niepospolity.

Gdy po ponad trzystu latach (Jan Nepomucen zmarł w 1393 roku) podczas procesu beatyfikacyjnego otworzono grób przyszłego świętego, znaleziono w czaszce fragment ciała, który uznano za język. Komisja kościelna była przekonana, że to kolejny cud, wszak powodem śmierci Jana Nepomucena okazało się jego milczenie. Język stał się cenną relikwią; przez XVIII i XIX wiek relikwiarz, w którym umieszczono język, ucałowało siedem milionów pielgrzymów.

O popularności świętego może świadczyć fakt, że w Europie naliczono blisko dwanaście tysięcy pomników św. Jana Nepomucena; piętnaście kamiennych wizerunków świętego znajduje się zaś na terenie powiatu wrocławskiego. Stoją najczęściej niedaleko rzek, przy mostach lub na placach w pobliżu kościołów. Oprócz pomników liczne rzeźby, obrazy, reliefy czy witraże przedstawiające świętego – patrona spowiedników i tonących, opiekującego się mostami, chroniącego przed powodziami – znajdują się we wnętrzu większości świątyń, które posiadają barokowe wyposażenie. Nepomucen patronuje również niedużej świątyni w Wojtkowicach (gm. Kąty Wrocławskie), jego wizerunek zobaczymy tam na obrazie głównego ołtarza oraz na witrażu w prezbiterium. 

Co ciekawe, rozmieszczenie rzeźb świętego Jana Nepomucena na terenie powiatu wrocławskiego jest bardzo nierównomierne. Najwięcej jego pomników spotkamy w gminach leżących na zachód i południe od Wrocławia (w gminie Kąty Wrocławskie jest ich aż siedem!), znajdują się najczęściej w miejscowościach, które należały do klasztorów lub były dobrami biskupstwa wrocławskiego. Zdarza się, że w jednej miejscowości możemy odnaleźć więcej niż jedno przedstawienie świętego, na przykład w Maniowie Wielkim (gm. Mietków) rzeźby Jana Nepomucena stoją na placu przy kościele i w dawnym przypałacowym parku, a w Sośnicy (gm. Kąty Wrocławskie) oprócz kamiennej rzeźby nad bramą kościelną na ambonie wyrzeźbiono scenę kazania Jana Nepomucena oraz umieszczono przy filarze kolejny jego wizerunek wykonany w drewnie. 

Pod koniec XVII wieku wypracowano, powielany później przez cały wiek XVIII, sposób przedstawienia Jana Nepomucena. Świętego łatwo można rozpoznać, bo najczęściej ubrany jest w strój kanonika, na sutannę nałożoną ma komżę, a na ramiona narzuconą futrzaną pelerynę. Na głowie nosi biret, w ręku trzyma krucyfiks, symbol pobożnego życia, oraz palmę oznaczającą męczeńską śmierć lub księgę sugerującą teologiczne wykształcenie. Nad jego głową często umieszczano aureolę z pięciu gwiazd, nawiązując w ten sposób do cudu nad Wełtawą; każda z gwiazd miała oznaczać jedną literę łacińskiego słowa „tacet”, czyli „milczał”. Wszak, jak mówią słowa jednej z pieśni poświęconej Nepomucenowi: „Ciebie gwiazdy rozsławiły / gdy w Mołdawie zaświeciły”. 

Na postumentach pomników odczytać możemy wiele dodatkowych informacji, na przykład  o fundatorach rzeźb, którymi byli duchowni: proboszczowie, komturowie, dostojnicy diecezji lub prywatne osoby, najczęściej miejscowa katolicka szlachta. Czasami reliefy na cokołach nawiązują do legendy związanej z męczeństwem Jana Nepomucena, na przykład w Milinie przedstawiono spowiedź królowej Zofii, w Łozinie, Kamionnej czy Tyńcu nad Ślęzą zrzucenie z mostu Karola w Pradze, a w Maniowie Wielkim język świętego. Bywa też, że inskrypcja zawiera „zaszyfrowaną” datę powstania pomnika, tak zwany chronostych. W tekście wyróżnione są litery będące cyframi rzymskimi, po ich dodaniu odczytamy czas powstania rzeźby. 

Do najpiękniejszych przedstawień św. Jana Nepomucena na terenie powiatu wrocławskiego, i zarazem najcenniejszych pod względem artystycznym, należą prace znanych, działających na Śląsku w okresie baroku artystów: w Tyńcu nad Ślęzą (dzieło Jana Jerzego Urbańskiego), w Milinie (praca przypisywana Jerzemu Leonardowi Weberowi) i w Kamionnej (prawdopodobnie rzeźba Jana Albrechta Siegwitza).

Marta Miniewicz, Stowarzyszenie TUITAM

zdjęcia:

1. Tyniec nad Ślęzą (gm. Kobierzyce), dawny kościół joannitów i pomnik św. Jana Nepomucena
2. Tyniec nad Ślęzą, pomnik prawdopodobnie jest dziełem wybitnego śląskiego rzeźbiarza Jana Jerzego Urbanskiego
3. Herb fundatora pomnika św. Jana Nepomucena w Tyńcu nad Ślęzą – komtura hrabiego Jana Józefa de Goetzena oraz scena wrzucenia do Wełtawy; inskrypcja zawiera zaszyfrowaną datę powstania pomnika – 1733 rok
4. Kamionna (gm. Kąty Wrocławskie), jeden z ładniejszych pomników św. Jana Nepomucena
5. Sośnica (gm. Kąty Wrocławskie), kazanie św. Jana Nepomucena, relief na wykonanej z drewna ambonie, dzieło proboszcza parafii sośnickiej Baltazara Schedona z 1706 roku
6. Łozina (gm. Długołęka), rzeźba Jana Nepomucena z reliefem przedstawiającym scenę śmierci świętego
7. Milin (gm. Mietków), pomnik przypisuje się Jerzemy Leonardowi Weberowi
8. Milin, scena spowiedzi królowej Zofii